અમદાવાદ: રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીજીના જીવનનું દરેક પાસું વિશ્વભરના લોકો માટે આજે પણ એક માર્ગદર્શક અને પ્રેરણાદાયી અધ્યાય સમાન છે. સત્ય, અહિંસા અને સત્યાગ્રહ જેવા શસ્ત્રોથી બ્રિટિશ હકુમતને ઝુકાવનાર બાપુ પોતાના અંગત જીવનમાં શિસ્ત અને અધ્યાત્મનું આકરી રીતે પાલન કરતા હતા. ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન હજારો લોકો સાથે સતત ઘેરાયેલા રહેવા છતાં, ગાંધીજી દર અઠવાડિયે સોમવારના દિવસે ૨૪ કલાક માટે સંપૂર્ણ ‘મૌન વ્રત’ (Maun Vrat) પાળતા હતા. પછી દેશમાં ગમે તેટલી મોટી રાજકીય કટોકટી કે ગંભીર રાષ્ટ્રીય પ્રશ્ન કેમ ન હોય, સોમવારે બાપુ એક પણ શબ્દ ઉચ્ચારતા નહોતા.
મહાત્મા ગાંધીજી માટે આ મૌન વ્રત માત્ર આરામ કે મૌન રહેવાની પ્રક્રિયા નહોતી, પરંતુ તે એક ઊંડી આધ્યાત્મિક અને માનસિક સાધના હતી. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના નેતા તરીકે બાપુને દરરોજ હજારો મુલાકાતીઓ, કાર્યકર્તાઓ અને વિદેશી પત્રકારોને મળવું પડતું હતું. આવી વ્યસ્ત અને ઘોંઘાટભરી દિનચર્યા વચ્ચે દર સોમવારે પાળવામાં આવતું મૌન વ્રત તેમના માટે એક ભૌતિક અને માનસિક આશ્રયસ્થાન સમાન બની રહેતું હતું. મૌન ધારણ કરવાથી તેમને માનસિક શાંતિ મળતી હતી અને તેઓ દેશના ભવિષ્ય અંગે ઊંડાણપૂર્વક વિચારણા કરી શકતા હતા.
અન્ય લોકો માટે મૌનનો અર્થ કદાચ આરામ હોઈ શકે, પરંતુ બાપુ માટે સોમવારનો દિવસ સૌથી વધુ કાર્યક્ષમ અને ઉત્સર્જક સાબિત થતો હતો. આ દિવસે તેઓ પોતાનું લખવાનું, વાંચવાનું અને પત્રોના જવાબ આપવાનું બાકી રહી ગયેલું મહત્વનું કામ ઝડપથી પૂરું કરતા હતા. ગાંધીજીનું માનવું હતું કે વાર્તાલાપની કોઈ વિક્ષેપ વગર કામ કરવાથી તેમની લેખન અને વિચારવાની ક્ષમતામાં અનેકગણો વધારો થતો હતો. જો કોઈ કટોકટીના સમયે ખૂબ જ જરૂરી વાતચીત કરવી પડે, તો બાપુ બોલવાને બદલે કાગળની નાની કાપલીઓ પર ટૂંકા અને ચોક્કસ સંદેશાઓ લખીને પોતાના સાથીઓ સાથે સંવાદ સાધતા હતા.
આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ, ગાંધીજીનું મૌન તેમની ‘સાધના’નો એક અવિભાજ્ય ભાગ હતું. તેઓ માનતા હતા કે બિનજરૂરી શબ્દો અને વાતોથી દૂર રહેવાથી માણસ પોતાના અંતરાત્માનો અવાજ વધુ સ્પષ્ટ રીતે સાંભળી શકે છે અને ઈશ્વર સાથે સુંદર લય સાધી શકે છે. બાપુએ પોતે લખ્યું હતું કે, સ્વેચ્છાએ ધારણ કરેલું આ મૌન તેમના ચેતાતંત્ર (Nervous System) ને અદભુત શાંતિ આપતું હતું, જે શાંતિ દુનિયાની કોઈ દવા કે ઔષધ આપી શકતી નથી. આજની અતિશય ઘોંઘાટભરી અને દોડધામવાળી જિંદગીમાં મહાત્મા ગાંધીજીનું આ મૌન વ્રત આપણને શીખવે છે કે ખરી શક્તિ અને આંતરિક શાંતિ મૌન અને સ્વોત્કર્ષમાં રહેલી છે.
