ધોલેરા (અમદાવાદ): બળબળતા ઉનાળાની તીવ્ર ગરમીમાં અમદાવાદ જિલ્લાના ધોલેરામાં મુસાફરી કરવી એ કોઈપણ વ્યક્તિ માટે એક અત્યંત કઠિન અને આકરો અનુભવ બને છે. અર્ધ-શુષ્ક આબોહવા ધરાવતા આ વિસ્તારમાં તીવ્ર સૂર્યકિરણો અને સખત્ત ખારાશવાળી જમીનમાં બે મિનિટ ઉભા રહેવુ પણ મુશ્કેલ બની જાય છે. પરંતુ, આ જ કઠિન અને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે ધોલેરાના એક્ટિવેશન એરિયાના બ્લોક નંબર ૨૯માં ગુજરાત વન વિભાગે એક અદભુત ક્રાંતિ સર્જી છે. વન વિભાગે પોતાની આગવી સૂઝબૂઝ અને મહેનતથી ઉજ્જડ વિસ્તારમાં એક એવું હરિયાળું વન વિકસાવ્યું છે, જે રણની વચ્ચે કોઈ વિરડા જેવો અહેસાસ કરાવે છે.
દેશમાં સેમિકંડક્ટર હબ (Semiconductor Hub) તરીકે ઝડપથી ઉભરી રહેલા ધોલેરાની અતિશય ખારાશવાળી જમીન પર ગુજરાત વન વિભાગે ‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન’ (Drum Plantation Technique) નો એક અત્યંત સફળ અને નવતર પ્રયોગ હાથ ધર્યો છે.
જ્યાં ઘાસ પણ નહોતું ઉગતું ત્યાં હવે લહેરાઈ રહ્યા છે ૩,૨૦૦થી વધુ વૃક્ષો
અમદાવાદ (સામાજિક વનીકરણ) વિભાગ દ્વારા અહીં વિકસાવવામાં આવેલી નવીનતમ “ડ્રમ પ્લાન્ટેશન” પદ્ધતિની મદદથી અત્યાર સુધીમાં ૩,૨૦૦થી વધુ વૃક્ષોનું સફળતાપૂર્વક વાવેતર કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટની સફળતા દરેક જોનાર વ્યક્તિને ભારે આશ્ચર્ય પમાડે છે. ઝડપથી વિકસતા આ આધુનિક ઔદ્યોગિક શહેરમાં હરિયાળો ગ્રીન બેલ્ટ વધારવાના પવિત્ર હેતુથી આ પ્રોજેક્ટને ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રીજન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (DSIRDA) દ્વારા ભંડોળ એટલે કે ફંડ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે. અત્યંત ખારાશ ધરાવતી જમીન અને કઠિન આબોહવામાં, જ્યાં કુદરતી રીતે સામાન્ય ઘાસ પણ ઉગી શકતું નહોતું, ત્યાં આ અનોખી પહેલની સફળતા પર્યાવરણવિદો માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.
શું છે ‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન’ ટેકનિક? કઈ રીતે મળી આ અદભુત સફળતા?
વનીકરણ વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ના સમયગાળામાં ૧૫ જેટલી જુદી-જુદી પ્રજાતિના ૩,૨૦૦થી વધુ રોપાઓ પ્લાસ્ટિકના મોટા ડ્રમનો વિશિષ્ટ ઉપયોગ કરીને વાવવામાં આવ્યા હતા. આ અનોખા પ્રયોગ પાછળનું મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણ એ હતું કે, છોડ કે રોપાના નાજુક મૂળિયાઓને જમીનની ભયાનક ખારાશથી ઉંચાઇ પર અલગ રાખીને સુરક્ષિત ગ્રોથ આપી શકાય. વન વિભાગની આ મહેનત એટલી રંગ લાવી છે કે એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયગાળામાં ઘણા રોપાઓ ૧૨ ફૂટ જેટલા ઊંચા થઈ ગયા છે.
અમદાવાદ સામાજિક વનીકરણ વિભાગના નાયબ વન સંરક્ષક ડૉ. મીનલ જાનીએ આ ટેકનિકની વિગતો આપતા જણાવ્યું કે, “આ અત્યંત ખારાશવાળી જમીનમાં રોપાઓ ઉછેરવા એ અમારા માટે ખૂબ મોટો પડકાર હતો. જમીનમાં ઇલેક્ટ્રો-કન્ડક્ટિવિટી ખૂબ ઊંચી હતી, જમીનમાં નેચરલ કાર્બનનું પ્રમાણ નહિવત હતું અને ખારાશ ચરમસીમાએ હતી. આ ઉપરાંત, ચોમાસામાં આ વિસ્તારમાં છ-છ મહિના સુધી પાણી ભરાયેલું રહેતું હોવાને કારણે છોડનો મૂળભૂત વિકાસ લગભગ અશક્ય બની જતો હતો. આ તમામ પડકારોનો તોડ કાઢવા માટે અમે ‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન ટેકનિક’ અપનાવી. જેમાં રોપાઓને ડ્રમની અંદર ઊંચાઈ પર સેટ કરીને વાવવામાં આવ્યા. આ ખાસ ડ્રમની અંદર બહારથી લાવેલી નદીની રેતી, પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર ફળદ્રુપ માટી, વર્મી કમ્પોસ્ટ (અળસિયાનું ખાતર), સૂકું ઘાસ અને કોકોપીટનું વૈજ્ઞાનિક મિશ્રણ ભરવામાં આવ્યું હતું.”
ડૉ. મીનલ જાનીએ વધુમાં ઉમેર્યું કે, “ડ્રમની બંને બાજુએ કુદરતી હવાની અવિરત અવર-જવર થઇ શકે તે માટે નાના-નાના છિદ્રો (કાણાં) બનાવવામાં આવ્યા અને તેને જમીનની અંદર આશરે એક ફૂટ જેટલા ઊંડે દાટવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ DSIRDA દ્વારા છોડના ઉછેર માટે ખાસ મીઠું પાણી પૂરું પાડવામાં આવ્યું અને તમામ રોપાઓ માટે આધુનિક ટપક સિંચાઈ (Drip Irrigation) ની કાયમી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. આ સઘન અને આયોજનબદ્ધ પ્રયાસોને કારણે આજે લગભગ તમામ વૃક્ષો ૧૦૦ ટકા જીવંત છે અને આશ્ચર્યની વાત એ છે કે કેટલાક વૃક્ષોમાં તો ફળો પણ આવવા લાગ્યા છે.”
પીલુ, કેસૂડો અને વડ સહિતની ૧૫થી વધુ પ્રજાતિઓનો ઉછેર
આ ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટના વાવેતરમાં સ્થાનિક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ એવી ૧૫થી વધુ મહત્વની પ્રજાતિના વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં મુખ્યત્વે:
- પીલુ (Salvadora persica) અને કેસૂડો (Butea monosperma)
- શીમળો (Bombax ceiba) અને પારસ પીપળો (Thespesia populnea)
- વડ (Ficus benghalensis) અને પીપળો (Ficus religiosa)
- પેલ્ટોફોરમ, દેશી બાવળ અને કરંજ (Pongamia pinnata)
- અર્જુન (Terminalia arjuna), ગોરસ આંબલી અને લીમડો
- ગુંદી (Cordia dichotoma) તેમજ આંબલી (Tamarindus indica) નો સમાવેશ થાય છે.
નવી ઇકોસિસ્ટમ તૈયાર થઈ: ભવિષ્યમાં ડ્રમ રિસાયકલ કરાશે
જ્યાં અગાઉ વર્ષોથી માત્ર ઉજ્જડ જમીન હતી, ત્યાં વન વિભાગના ભગીરથ પ્રયાસોથી એક આખી નવી જીવંત ઇકોસિસ્ટમ (Ecosystem) ઉભી થઇ છે. આજે અહીં પતંગિયા સહિતના અનેક પરાગસંચય કરનારા જીવજંતુઓ (Pollinators) અને અસંખ્ય પક્ષીઓ કલરવ કરી રહ્યા છે. એટલું જ નહીં, આસપાસની જમીન પણ નવસાદ્ય બનતા હવે કુદરતી રીતે ઘાસ પણ આપોઆપ ઉગવા માંડ્યું છે. પર્યાવરણની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને વન વિભાગના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, વાવેતરમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પ્લાસ્ટિકના ડ્રિપ કે ડ્રમને ભવિષ્યમાં જ્યારે વૃક્ષ મોટું થશે ત્યારે કાળજીપૂર્વક દૂર કરીને સંપૂર્ણપણે રિસાયકલ (Recycle) કરવામાં આવશે, જેથી આ પ્રોજેક્ટ પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ ૧૦૦ ટકા ટકાઉ સાબિત થાય.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રીજન (Dholera SIR) ને ટકાઉ ઔદ્યોગિકીકરણ માટે વૈશ્વિક માપદંડ તરીકે વિકસાવવાનું વિઝન ધરાવે છે. તેમના વિઝન હેઠળ ધોલેરા ભારતનું પ્રથમ ગ્રીનફિલ્ડ સ્માર્ટ સિટી (Greenfield Smart City) અને અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષેત્રનું અગ્રણી કેન્દ્ર બની રહ્યું છે.
હવે પછીનો મોટો પ્લાન: વધુ ૨૦ હેક્ટરમાં ૫૦,૦૦૦ રોપાઓ લહેરાશે
આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટની અભૂતપૂર્વ અને રેકોર્ડબ્રેક સફળતાથી ઉત્સાહિત થઈને ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રીજન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (DSIRDA) દ્વારા આ જ નવતર પ્રયોગને ખૂબ મોટા પાયે આગળ વધારવા માટે વધુ ૨૦ હેક્ટર જમીન અને તેના માટે જરૂરી મોટું ફંડ વન વિભાગને ફાળવી દીધું છે. આગામી નવા તબક્કામાં ધોલેરા એક્ટિવેશન વિસ્તારમાં આ જ સફળ ડ્રમ પ્લાન્ટેશન પદ્ધતિની મદદથી આશરે ૫૦,૦૦૦થી વધુ નવા રોપાઓ નું ભવ્ય વાવેતર કરવામાં આવનાર છે, જે ભવિષ્યના ગ્રીન ઓએસિસ તરીકે ઉભરી આવશે.
