મહેસાણા: ઉત્તર ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લાના વિસનગર તાલુકામાં આવેલું વાલમ ગામ આજે ફરી એકવાર 600 વર્ષ જૂની અનોખી પરંપરાનું સાક્ષી બન્યું છે. ચૈત્ર વદ નોમ અને દશમના પવિત્ર દિવસોમાં અહીં ઉજવાતો ‘હાથિયા ઠાઠુ’ ઉત્સવ માત્ર એક મેળો નથી, પરંતુ ગ્રામજનોની અસ્મિતા, શ્રદ્ધા અને અતૂટ સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે. આ દિલધડક મહોત્સવને જોવા માટે માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પરંતુ વિદેશમાં વસતા NRI પણ મોટી સંખ્યામાં ઉમટી પડ્યા હતા.
શું છે ‘હાથિયા ઠાઠુ’ પાછળનો ઇતિહાસ?
આ ઉત્સવનો ઇતિહાસ મહાભારત કાળ સાથે જોડાયેલો હોવાનું મનાય છે. લોકવાયકા મુજબ, પાંડવો અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન વાલમ ગામના સીમાડે રોકાયા હતા. તેમની વિજયી યાદમાં આ ઉત્સવની શરૂઆત થઈ હતી. અગાઉ આ મહોત્સવ હાથી પર કરવામાં આવતો હતો, પરંતુ કાળક્રમે હાથીની અનુપલબ્ધતાને કારણે બળદગાડા પર હાથીની સૂંઢ જેવો આકાર બનાવી તેને દોડાવવાની શરૂઆત થઈ, જે ‘હાથિયા’ તરીકે ઓળખાય છે. ‘ઠાઠુ’ એટલે કે માટી કે લાકડાનું વિશિષ્ટ માળખું.
સાંકડી ગલીઓમાં રોમાંચક હરીફાઈ
આ મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ બળદગાડાની હરીફાઈ છે. ગામની અત્યંત સાંકડી ગલીઓમાં બેથી ચાર બળદ જોડેલા રથોને પૂરપાટ ઝડપે દોડાવવામાં આવે છે. હાથિયા અને ઠાઠુ નામના બે રથો વચ્ચે થતી આ સ્પર્ધામાં લોકો રથની આગળ લાકડીઓ લઈને દોડે છે. આ એવા દ્રશ્યો સર્જે છે જે જોઈને જોનારાઓના શ્વાસ થંભી જાય છે. આ મહોત્સવમાં જે રથ પ્રથમ આવે, તેના પરથી આગામી વર્ષનો વરસાદ અને પાક કેવો રહેશે તેનો ‘વરતારો’ (શુકન) જોવામાં આવે છે.
સામાજિક સમરસતાની મિસાલ
વાલમ ગામની આ પરંપરામાં ગામની અઢારેય વરણ (તમામ જ્ઞાતિઓ) ખભેખભા મિલાવીને ભાગ લે છે.
કુંભારી કામ: કુંભારો નદીની પવિત્ર માટીમાંથી પ્રતીકાત્મક હાથી બનાવે છે.
સેવા અને જવાબદારી: દરજી સમાજ રથમાં બિરાજમાન થાય છે, વાળંદ સમાજ મશાલ પ્રગટાવે છે, અને પટેલ તેમજ ક્ષત્રિય ભાઈઓ રથનું કુશળ સંચાલન કરે છે.
કુળદેવી સુલેશ્વરી માતાજી પ્રત્યેની આસ્થા અને શુકન જોવાની આ 600 વર્ષ જૂની પ્રથા આજે પણ આધુનિક યુગમાં જીવંત છે, જે વાલમ ગામની સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિ સાથે જોડાયેલી હોવાનું ગ્રામજનો દ્રઢપણે માને છે.
